نگاهی جامع به سیستم‌های حمل‌ونقل چندوجهی و بین‌وجهی

جابجایی محموله ها در مسافت های طولانی و عبور از مرزهای بین المللی تقریباً همیشه نیازمند بیش از یک روش حمل ونقل است. این همان مفهوم حمل ترکیبی است؛ بخش جدایی ناپذیر و ضروری زنجیره های تأمین مدرن. از کارخانه تا بندر، از آنجا به مقصد دریایی یا از ترمینال واردات تا انبار، حمل ترکیبی گزینه اصلی برای بارهای کانتینری به شمار می آید. این مقاله سازوکار حمل ترکیبی را توضیح داده و عوامل کلیدی در مدیریت مسیرها و پیکربندی های مختلف لجستیکی را بررسی می کند.

حمل‌ و نقل بین‌وجهی چیست؟

حمل‌ و نقل بین‌وجهی به جابه‌جایی کالا با استفاده از دو یا چند شیوه مختلف حمل‌ونقل (مانند کشتی، بارج، قطار یا کامیون) گفته می‌شود که در تمام مسیر، محموله در یک کانتینر پلمپ‌شده باقی می‌ماند. در این روش، کالا هنگام تغییر شیوه حمل جابه‌جا نمی‌شود؛ به همین دلیل امنیت بالاتر، کاهش ریسک آسیب‌دیدگی و صرفه‌جویی در هزینه‌های عملیاتی حاصل می‌شود.
این شیوه تقریباً در تمامی حمل‌ونقل‌های دریایی نقش حیاتی دارد، زیرا بنادر معمولاً نقطه آغاز یا پایان مسیر نیستند و کانتینر باید از طریق جاده، ریل یا بارج به بندر یا از بندر به مقصد نهایی منتقل شود. همچنین، کاربرد آن محدود به حمل دریایی نیست؛ در حمل و نقل بین المللی هوایی نیز پیش و پس از پرواز، جابه‌جایی زمینی انجام می‌شود و حتی در زنجیره‌های کاملاً زمینی (مانند ترکیب حمل ریلی و حمل بار زمینی) نیز در صورت عدم باز کردن یا بسته‌بندی مجدد بار، حمل‌ و نقل بین‌وجهی محسوب می‌شود. در این روش، هر بخش از مسیر تحت قراردادی مستقل با شرکت حمل مانند شرکت کارگو مربوطه انجام می‌شود. فرستنده کالا می‌تواند با توجه به قیمت و کیفیت خدمات، بهترین گزینه را برای هر بخش انتخاب کند. این ساختار، ضمن استفاده از تخصص شرکت‌های مختلف، امکان جابه‌جایی اقتصادی‌تر و کارآمدتر را فراهم می‌آورد.

مزایای حمل‌ و نقل بین‌وجهی

• خدمات سریع: امکان انتخاب سرویس‌های ویژه برای تحویل فوری بار، هرچند با هزینه بالاتر.
• تجمیع یا گروپاژ (Consolidation/Groupage): قابلیت حمل بارهای کم‌حجم (LCL یا فریت بار) در یک کانتینر مشترک با محموله‌های دیگر، که باعث کاهش چشمگیر هزینه‌ها می‌شود.
• کاهش ردپای کربنی: امکان انتخاب خطوط حمل‌ونقل سبزتر و کاهش انتشار آلاینده‌ها در کنار مدیریت بهینه هزینه حمل کانتینر.
• انعطاف‌پذیری بالا: قابلیت ترکیب روش‌های مختلف حمل برای دستیابی به کارایی و صرفه اقتصادی بیشتر.

معایب حمل‌ و نقل بین‌وجهی

• پیچیدگی در هماهنگی: تعدد قراردادها و طرف‌های مختلف می‌تواند روند هماهنگی را دشوار و زمان تحویل را طولانی کند.
• چالش‌های بین‌المللی: مدیریت بیمه، اسناد و مسئولیت‌ها در سطح جهانی دشوار است، زیرا هر شرکت فقط مسئول بخش خود از مسیر است.
• ریسک اختلال در زنجیره: بروز مشکل در یکی از بخش‌ها می‌تواند کل فرآیند حمل را مختل کند.

چندوجهی (Multimodal) چیست؟

حمل‌ و نقل چندوجهی روشی برای جابه‌جایی کالا با استفاده از دو یا چند شیوه حمل‌ونقل (مانند جاده، ریل و دریا) است که کل مسیر تحت پوشش یک قرارداد و یک بارنامه واحد (Combined/Multimodal Bill of Lading) قرار دارد. در این سیستم، متصدی حمل‌ و نقل چندوجهی مسئولیت کامل بار را از مبدأ تا مقصد بر عهده می‌گیرد و علاوه بر حمل، امور مربوط به بارگیری، تخلیه و اسناد را نیز مدیریت می‌کند.
مزیت اصلی حمل‌ و نقل چندوجهی در سادگی مدیریت و کاهش پیچیدگی‌ها است. فرستنده تنها با یک متصدی در ارتباط است و نیازی به عقد قرارداد جداگانه با شرکت‌های مختلف ندارد؛ این امر موجب صرفه‌جویی در زمان، کاهش خطا، تسهیل در ترخیص گمرکی و افزایش اطمینان در زنجیره تأمین می‌شود.
به دلیل شبکه گسترده و تجربه فنی، متصدیان حمل‌ و نقل چندوجهی قادرند در صورت بروز مشکل یا تأخیر، مسیرهای جایگزین ارائه دهند و جریان حمل را پایدار نگه دارند. به همین دلیل، بسیاری از کسب‌وکارها برای ایجاد همکاری‌های بلندمدت و کاهش هزینه حمل کانتینر، استفاده از روش حمل‌ و نقل چندوجهی را ترجیح می‌دهند.

مزایای حمل‌ و نقل چندوجهی

• وجود تنها یک نقطه تماس برای فرستنده و کاهش پیچیدگی‌های مدیریتی.
• صدور بارنامه واحد از مبدأ تا مقصد و یکپارچگی کل مسیر.
• مسئولیت کامل حمل بار بر عهده متصدی حمل‌ و نقل چندوجهی.
• امکان ارائه مسیرها و راهکارهای جایگزین در صورت بروز اختلال یا تأخیر.
• تسهیل ارتباط و هماهنگی با گمرک و سایر نهادهای اداری.
• مناسب برای ایجاد همکاری‌های پایدار و بلندمدت میان کسب‌وکارها و متصدیان حمل‌ونقل.

معایب حمل‌ونقل چندوجهی

• هزینه خدمات حمل‌ونقل می‌تواند بسته به نوع روش انتخابی متفاوت باشد و در برخی موارد افزایش پیدا کند.
• وابستگی کامل فرستنده به یک متصدی واحد، که در صورت ضعف عملکرد اپراتور، کل زنجیره دچار مشکل می‌شود.
• محدودیت در انتخاب شرکت‌های مختلف برای هر بخش مسیر.

تفاوت حمل‌ و نقل بین‌وجهی (Intermodal) و چندوجهی (Multimodal)

هر دو روش حمل ترکیبی شامل جابه‌جایی کالا با استفاده از دو یا چند شیوه حمل‌ونقل هستند؛ اما تفاوت اصلی آن‌ها در نحوه مدیریت مسیر و مسئولیت قراردادی است.

حمل‌ و نقل بین‌وجهی (Intermodal)

• در این روش برای هر بخش از مسیر، قرارداد جداگانه‌ای با شرکت حمل مربوطه بسته می‌شود.
• فرستنده کالا وظیفه دارد حمل جاده‌ای، حمل ریلی یا باربری دریایی را به‌طور مستقل هماهنگ کند.
• در طول مسیر، محموله همواره در همان کانتینر باقی می‌ماند و نیازی به بارچینی یا بسته‌بندی مجدد نیست.
• این ساختار به فرستنده امکان می‌دهد با توجه به قیمت و کیفیت خدمات، برای هر بخش مسیر بهترین شرکت را انتخاب کند.
• مزیت اصلی آن انعطاف‌پذیری و امکان کاهش هزینه‌ها از طریق انتخاب اپراتورهای مختلف است.
• اما تعدد قراردادها باعث افزایش پیچیدگی در مدیریت، زمان‌بر شدن هماهنگی‌ها و سخت‌تر شدن پیگیری در صورت بروز مشکل می‌شود.

حمل‌ و نقل چندوجهی (Multimodal)

• در حمل‌ و نقل چندوجهی، کل مسیر تحت پوشش یک قرارداد واحد با یک متصدی لجستیکی قرار می‌گیرد.
• فرستنده کالا فقط با یک شرکت در ارتباط است و همان متصدی کل عملیات حمل (شامل بارگیری، تخلیه، اسناد و ترخیص) را مدیریت می‌کند.
• در حمل‌ و نقل چندوجهی بارنامه واحد (Combined/Multimodal Bill of Lading) صادر می‌شود که مسئولیت حمل از مبدأ تا مقصد را به‌طور کامل بر عهده اپراتور قرار می‌دهد.
• ممکن است بار در تمام مسیر در یک کانتینر بماند یا میان شیوه‌ها جابه‌جا شود؛ این موضوع به قرارداد و توافق اولیه بستگی دارد.
• مزیت اصلی آن سادگی مدیریت، صرفه‌جویی در زمان و کاهش ریسک هماهنگی است.
• محدودیت حمل‌ و نقل چندوجهی آن است که فرستنده آزادی کمتری برای انتخاب اپراتورهای مختلف دارد و کاملاً به عملکرد یک شرکت وابسته می‌شود.

ترکیب شیوه‌های حمل در حمل‌ و نقل چندوجهی

در اغلب موارد، حمل‌ و نقل چندوجهی شامل ترکیب حمل و نقل دریایی با روش‌های حمل داخلی مانند حمل ریلی، جاده‌ای یا حمل بار هوایی است. انتخاب پیکربندی مناسب در حمل ترکیبی به عواملی مانند مسافت، دسترسی به زیرساخت، نوع بار و نیاز زمانی بستگی دارد. متداول‌ترین حمل‌ و نقل چندوجهی عبارت‌اند از:

حمل و نقل ترکیبی دریایی + جاده‌ای

این نوع حمل‌ و نقل چندوجهی بیشتر برای تحویل نهایی بار یا حمل کوتاه‌مدت (Drayage) به‌کار می‌رود.

• کاربرد: زمانی که مقصد نهایی فاصله کمی با بندر دارد یا زیرساخت ریلی در دسترس نیست.
• مزایا: انعطاف‌پذیری بالا در زمان‌بندی تحویل، مناسب برای محموله‌هایی که نیاز به ارسال سریع از بندر به انبار یا مرکز توزیع دارند.
• مثال: کانتینری که از چین به بندرعباس رسیده و با کامیون به تهران یا شهرهای نزدیک منتقل می‌شود.

حمل و نقل ترکیبی دریایی + ریلی

این روش حمل‌ و نقل چندوجهی، یکی از پرکاربردترین روش‌ها در توزیع کالاهای حجیم و سنگین است.

• کاربرد: برای حمل کالا از بنادر اصلی به مراکز داخلی یا شهرهای دوردست.
• مزایا: صرفه‌جویی چشمگیر در هزینه حمل‌ونقل به ازای هر تن-مایل، مناسب برای محموله‌های بزرگ با حجم زیاد.

حمل و نقل ترکیبی ریلی + جاده‌ای

این روش برای حمل‌ونقل درون‌مرزی یا داخلی ایده‌آل است.

• کاربرد: زمانی که مقصد نهایی خارج از محدوده اتصال مستقیم ریلی قرار دارد.
• مزایا: ریل بخش اصلی مسیر را با ظرفیت بالا و هزینه کمتر پوشش می‌دهد و کامیون تحویل بار را در ابتدا یا انتهای مسیر تکمیل می‌کند.

حمل و نقل ترکیبی دریایی + هوایی

این روش حمل‌ و نقل چندوجهی کمتر رایج اما بسیار کارآمد برای محموله‌های خاص است.

• کاربرد: زمانی‌که محموله باید از قاره‌ای به قاره دیگر منتقل شود و سرعت اهمیت دارد، اما هزینه حمل کاملاً هوایی بسیار بالاست.
• مزایا: ترکیب ظرفیت بالای حمل دریایی کالا با سرعت حمل هوایی در بخش‌های حیاتی مسیر.
• مثال: ارسال محموله از آسیا به اروپا با کشتی، و سپس انتقال سریع آن از بندر اروپایی به کشورهای داخلی قاره با هواپیما.

حمل و نقل ترکیبی جاده‌ای + هوایی

این روش حمل‌ و نقل چندوجهی برای حمل سریع کالاهایی که به مراکز اصلی بار هوایی دسترسی مستقیم ندارند، به‌کار می‌رود.

• کاربرد: انتقال بار از محل تولید یا انبار به فرودگاه و سپس حمل هوایی به مقصد اصلی.
• مزایا: صرفه‌جویی در زمان، مناسب برای کالاهای حساس به زمان مانند دارو یا قطعات یدکی ضروری.
  

بیشتر بخوانید: شرکت حمل و نقل بین المللی زمینی

مدارک مورد نیاز در حمل‌ و نقل چندوجهی

انجام حمل‌ و نقل چندوجهی مستلزم آماده‌سازی مجموعه‌ای از اسناد و مدارک است که صحت و شفافیت عملیات را تضمین می‌کند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

بارنامه (Bill of Lading – B/L)

بارنامه یکی از اساسی‌ترین اسناد حمل‌ و نقل چندوجهی است که توسط شرکت حمل و نقل بین المللی صادر می‌شود. این سند نشان‌دهنده مالکیت کالا و شرایط حمل آن است. بارنامه می‌تواند کل مسیر را پوشش دهد یا برای هر بخش از مسیر به‌صورت جداگانه صادر شود. اهمیت آن در این است که علاوه بر کارکرد حمل‌ونقلی، در معاملات تجاری و حتی در سیستم‌های بانکی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. بارنامه به‌عنوان رسید تحویل کالا عمل می‌کند و بدون آن، امکان پیگیری قانونی یا ترخیص محموله وجود ندارد.

مدارک گمرکی و مجوزها

برای حمل‌ و نقل چندوجهی بین‌المللی، ارائه مدارک گمرکی و مجوزها الزامی است. این مدارک شامل اظهارنامه گمرکی، فاکتور تجاری، لیست بسته‌بندی، گواهی مبدأ، پروانه صادرات یا واردات و سایر اسناد مرتبط است. هدف اصلی این مدارک، شفاف‌سازی ارزش و ماهیت کالا برای مقامات گمرکی و تعیین میزان عوارض و مالیات است. ناهماهنگی یا نقص در این اسناد می‌تواند باعث توقیف کالا، اعمال جریمه یا تأخیرهای جدی در زنجیره تأمین شود.

هماهنگی با انبارهای تحت نظارت گمرک (Bonded Warehouses)

انبارهای تحت نظارت گمرک فضاهایی هستند که امکان نگهداری کالا در آن‌ها فراهم می‌شود. این انبارها برای محموله‌های ترانزیتی یا عبوری که از کشوری وارد و سپس به کشور دیگری صادر می‌شوند اهمیت زیادی دارند. هماهنگی صحیح با چنین انبارهایی موجب کاهش هزینه‌های انبارداری، جلوگیری از تأخیر در ترخیص و رفع مشکلات قانونی احتمالی می‌شود. در غیر این صورت، بار ممکن است در گمرک متوقف شود و روند کل زنجیره حمل ترکیبی دچار اختلال شود.

عوامل کلیدی در مدیریت حمل‌ و نقل چندوجهی

برای مدیریت موفق عملیات حمل‌ونقل چندوجهی، توجه به چند عامل اساسی ضروری است. انتخاب مسیر مناسب، هماهنگی دقیق میان شیوه‌های مختلف حمل و رعایت الزامات اسنادی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین، فرستندگان کالا باید پیش از هر اقدام، با انجام استعلام قیمت حمل و نقل دریایی و مقایسه آن با سایر روش‌ها، بهترین ترکیب حمل را از نظر هزینه و زمان‌بندی انتخاب کنند. این موضوع علاوه بر صرفه‌جویی اقتصادی، موجب افزایش اطمینان و پایداری در کل زنجیره تأمین می‌شود.

هزینه در برابر زمان حمل:

به‌طور معمول استفاده از حمل دریایی، ریلی یا هوایی در بخش اصلی مسیر موجب کاهش هزینه می‌شود؛ در حالی که محموله‌های فوری از زمان حمل کوتاه‌تر در حمل هوایی یا جاده‌ای مستقیم بهره می‌برند. نکته مهم، یافتن تعادل میان اولویت‌ها است؛ اینکه تمرکز بر هزینه، سرعت یا قابلیت اطمینان باشد.

نوع و ارزش محموله حمل و نقل ترکیبی:

• در اغلب موارد، حمل و نقل کانتینری از طریق حمل‌ و نقل چندوجهی جابه‌جا می‌شوند.
• کالاهای شکننده یا گران‌قیمت معمولاً به مسیرهای کوتاه‌تر و ریسک کمتر نیاز دارند و حمل هوایی گزینه مطلوبی است.
• کالاهای حساس به دما، مواد خطرناک یا بارهای فوق‌العاده بزرگ ممکن است با محدودیت‌های خاص روبه‌رو شوند یا به زیرساخت ویژه نیاز داشته باشند.
• بار باید به‌درستی بسته‌بندی و ایمن‌سازی شود تا در برابر جابه‌جایی میان شیوه‌های مختلف مقاومت کند.

دسترسی به زیرساخت:

عملیات حمل‌ و نقل چندوجهی به کیفیت و دسترس‌پذیری زیرساخت‌ها (شامل بنادر، ایستگاه‌های ریلی، پایانه‌های بارج، انبارهای درون‌مرزی و جاده‌ها) وابسته است. ارزیابی قابلیت اطمینان نقاط انتقال، مسیرهای جایگزین و مشکلات احتمالی ازدحام، بخشی حیاتی از برنامه‌ریزی به شمار می‌رود.

پیچیدگی عملیاتی و شفافیت حمل و نقل ترکیبی:

هماهنگی دقیق و زمان‌بندی قابل پیش‌بینی ضروری است. انتخاب یک شریک لجستیکی واحد که خدمات زیر را ارائه دهد، توصیه می‌شود:

• ردیابی لحظه‌ای در تمام بخش‌های مسیر
• تخصص محلی در هاب‌های اصلی ترانزیت
• ارتباطات فعال و پیشگیرانه
• مدل‌های خدماتی یکپارچه برای کاهش واسطه‌ها و ساده‌سازی اجرا

نتیجه‌گیری

حمل و نقل ترکیبی که شامل حمل‌ و نقل بین‌وجهی و چندوجهی هر دو نقش اساسی در زنجیره تأمین جهانی ایفا می‌کنند و انتخاب میان آن‌ها به اولویت‌های کسب‌وکار، نوع محموله، زمان‌بندی و هزینه حمل کانتینر بستگی دارد. حمل‌ و نقل بین‌وجهی انعطاف‌پذیری بیشتری در انتخاب شرکت‌های حمل مانند شرکت کشتیرانی فراهم می‌کند اما مدیریت آن پیچیده‌تر است، در حالی‌که چندوجهی با یکپارچه‌سازی مسیر، سادگی و اطمینان بیشتری به همراه دارد. رعایت الزامات اسنادی مانند بارنامه، مدارک گمرکی و هماهنگی با انبارهای تحت نظارت گمرک، در هر دو روش برای جلوگیری از تأخیر و کاهش ریسک حیاتی است. در نهایت، کسب‌وکارهایی که به دنبال کارایی، پایداری و کاهش اثرات زیست‌محیطی هستند، باید با رویکردی هوشمندانه ترکیب بهینه‌ای از این روش‌ها را متناسب با نیازهای خود انتخاب کنند.

خدمات حمل و نقل ترکیبی شرکت دیبا هوا دریا

شرکت نمایندگی کشتیرانی و خدمات بار هوایی دیبا هوا دریا با سال‌ها تجربه در حمل‌ونقل هوایی، باربری دریایی و زمینی، افتخار دارد که به ارائه راهکارهای سفارشی و متناسب برای هر پروژه بر اساس نیازهای خاص مشتریان می‌پردازد. ما با تحلیل دقیق شرایط عملیاتی و محیطی، تلاش می‌کنیم تا بهترین خدمات را در زمینه‌های مختلف حمل‌ونقل ارائه دهیم. در زمینه حمل ترکیبی و حمل بار هوایی از چین و حمل دریایی از چین نیز، تیم ما آماده است تا با توجه به شرایط و نیازهای شما، بهترین راهکارها را پیشنهاد دهد و خدماتی منطبق با استانداردهای بالا فراهم کند. شایان ذکر است که ارائه این خدمات می‌تواند با توجه به وضعیت‌های عملیاتی، شرایط بازار و سایر متغیرها متفاوت باشد. با توجه به نوسانات در نحوه ارائه خدمات در بازار، جهت اطمینان از دریافت سرویس مورد نظر از این مجموعه و اطلاع از جزئیات خدمات و شرایط به روز از شما دعوت می‌کنیم تا برای کسب اطلاعات بیشتر و دریافت مشاوره تخصصی با ما تماس بگیرید. ما آماده‌ایم تا شرایط دقیق شما را ارزیابی کرده و راهکارهای مناسبی را با هدف دستیابی به بهترین نتایج برای شما ارائه دهیم.